A’ Mhearachd Mhòr

Le Tòmas Young

Bha na rionnagan a’ deàrrsadh sìos air Loch a’ Bhaile-Mhargaidh. Cha robh ach mi fhèin agus na fèidh mun cuairt. Bha mi a-mach ag iasgach mar a nì mi tric air oidhche shèimh. Chuir mi an t-slat-iasgaich agam dhan loch aon turas eile; feuch am faighinn grèim air breac no dhà. Gu mì-fhortanach, às dèidh mionaid no dhà, mhothaich mi gun robh mo dhriamlach air briseadh, agus mar sin, thòisich mi ag ullachadh airson na slighe dhachaigh.

Choisich mi air falbh bhon loch, a’ toirt an aire air mo chasan. B’ e frith-rathad gu math sleamhainn a bh’ ann chun an locha, agus bha agam ri sùil gheur a chumail air mo chasan gus nach tuitinn. Cha b’ e ach mìle gu leth a bh’ ann bho mo thaigh dhan loch, ach b’ e astar gu leòr a bh’ ann san dorchadas. Ràinig mi an rathad mòr far an robh a’ ghealach a’ soillseachadh mo shlighe dhachaigh. Gu h-obann, chunnaic mi balach beag a’ ruith sìos an rathad. Cha do dh’aithnich mi e an toiseach, ach às dèidh greis, bha mi cinnteach cò bh’ ann.

Thachair e bliadhnaichean air ais a-nis, ach fhathast thèid m’ eanchainn air ais dhan oidhche sin gu tric. Bha mi air an oidhche a chosg san taigh-sheinnse. Thòisich mi a’ draibheadh dhachaigh bhon taigh-sheinnse leis an deoch orm. Cha robh leisgeul sam bith ann dha, ach gun robh an oidhche fuar agus fliuch. Nuair a bha mi a’ draibheadh dhachaigh, bha e anmoch, agus cha robh mi an dùil ri duine sam bith air an rathad. Bha mi gu tùr ceàrr leis an smaoin sin, agus thàinig Coinneach a-mach air an rathad a dh’fhaighinn seachad air a’ chliath-chruidh. Chan fhaca mi e, agus bhuail mi e leis a’ chàr. Bha e ann an droch-staid, agus leum mi a-mach às a’ chàr ga chuideachadh. Cha robh e a’ gluasad, agus bha fuil a’ sruthadh sìos a bhodhaig bho cheann gu cas. Dh’fheuch mi ri Coinneach a thogail agus fhaighinn sa chàr, ach aiteamh na gaoithe tuath a’ cur gu luath air a muin. Thàinig barrachd is barrachd fuil a-mach às a cheann. Dh’fheumainn rudeigin a dhèanamh, agus gu luath. Chuir mi fòn chun an dotair anns an eilean.

B’ e Dotair Calum Dòmhnallach a bh’ ann aig an àm. Thuirt e rium gum bu chòir dhomh sùil gheur a chumail air staid a’ bhalaich. “Bidh mi ann cho luath ’s as urrainn dhomh,” ars esan. Dìreach às dèidh dhomh am fòn a chur sìos, chaidh aodann Choinnich cho geal ri gruth. Bha e cho lag ’s nach robh e an comas dha bruidhinn idir.

“Tha mi gu math duilich, a Choinnich, gun do bhuail mi thu. Cha bhi e fada a-nis gus am bi Dotair Dòmhnallach an seo,” thuirt mi dha Coinneach ann an guth frionasach. Ged a bha an deoch orm, bha mi a’ faireachdainn cho measraichte ’s a ghabhadh.

Às dèidh beagan ùine, thàinig Dotair Dòmhnallach gar cuideachadh. Bha Coinneach agus mi fhèin sa chàr ann am fìor dhroch staid. Bha fallas a’ sruthadh dhìom leis an eagal, agus bha Coinneach an ìmpis bàsachadh. Cha robh cùisean a’ coimhead ro mhath idir nuair a thug mi fhèin agus Dotair Dòmhnallach Coinneach a-mach às a’ chàr. Chuir sinn Coinneach ann an càr an Dotair agus chaidh sinn cho luath ’s a b’ urrainn dhuinn dhan bhàta-aiseig far an robh an carbad-eiridinn a’ feitheamh.

Chaidh Coinneach dhan ospadal ann an Glaschu. An sin, chaidh cùisean na bu mhiosa dha, agus stad a chridhe. Bha aig na dotairean ri ath-thòisicheadh a dhèanamh air a chridhe, ach air sàilleabh ’s nach robh tòrr spionnaidh air fhàgail ann an Coinneach, cha robh e a’ dol a bhith furasta idir. Dh’fheuch iad, ach bha e ro fhadalach, agus chaochail Coinneach an oidhche sin.

Nuair a chuala mi an naidheachd an ath mhadainn, thug e grìs orm. Bha mi nam shuidhe air a’ chathair ann an tost. Thàinig a h-uile càil orm mar òrd às an adhar, agus chaidh mo dhochann. B’ e mise a mhill a h-uile càil: beatha Choinnich, a’ choimhearsnachd agus a’ bheatha agam fhèin. Cha robh càil a dh’fhios agam dè bha mi a’ dol a dhèanamh a-nis. Chaidil mi fad beagan uairean a’ feuchainn ri fois fhaighinn, ach cha robh caidil comasach dhomh idir. Bha na cuimhneachan a’ dol timcheall agus timcheall nam cheann.

Dh’fhuirich mi san taigh fad trì seachdain gun mhòran cadail idir. Dh’fhàs cùisean fada na bu mhiosa dhomh san ùine seo, agus bha agam ri rudeigin a dhèanamh. Cha robh biadh sam bith air fhàgail san taigh, agus mar sin, bha mi air an t-uabhas cuideam a chall. Leis a sin, chuir mi  mo sheacaid orm, agus dh’fhalbh mi sìos an rathad chun na bùtha. Cha b’ e astar fada a bh’ ann idir, ach bha mi uabhasach iomagaineach mu dheidhinn. Chaidh an naidheachd air feadh an àite, agus bha làn fhios aig a h-uile duine cò bha a bu choireach. Gach latha bhithinn a’ faireachdainn uabhasach ìosal agus gun fheum sam bith.

Choisich mi sìos an rathad an latha sin, agus cha robh fàilte bhlàth romham. Chunnaic mi na caraidean a bh’ agam roimhe: Dòmhnall Beag, Murchadh Mòr agus Aonghas. Cha duirt iad guth rium, ach choimhead iad orm le aodannan oilltich. Dh’fhuirich mi far an robh mi fad greis, a’ smaoineachadh air ais dhan oidhche sin. Bha mo chridhe a’ plubadaich gu luath, agus bha m’ inntinn gu spreadhadh. Bha mo shlàinte-inntinn ann an droch staid air sàilleabh ’s gun robh mi nam aonar fad na h-ùine.

Chùm mi orm a dh’aindheoin ’s nach robh mi idir a’ faireachdainn gun robh fàilte bhlàth gu bhith romham. Nuair a ràinig mi doras na bùtha, thàinig crith gam bhothaig, agus bha mi an ìmpis paiseanadh. Thàinig e orm gu grad, agus mar sin, ghabh mi grèim làidir air làmh an dorais, a’ feuchainn ri mi fhèin a chumail suas. Chunnaic a’ mhòr chuid na bha a’ tachairt dhomh, ach cha tàinig gin dhiubh gam chuideachadh. Bha e follaiseach nach robh duine sam bith dèidheil orm a-nis.

An dèidh mionaid no dhà, thàinig mi rium fhèin a-rithist, agus chaidh mi a-steach dhan bhùth. B’ e Ruairidh MacLeòid am fear a bha os cionn ghnothaichean aig a’ bhùth. B’ e duine laghach a bh’ ann, à Barraigh, agus bha e an-còmhnaidh làn spionnaidh agus fealla-dhà. A thoradh air sin, mar a b’ àbhaist, bhiodh e a’ còrdadh rium a dhol dhan bhùth a dh’fhaighinn beagan feall-dhà. San latha a bh’ ann ge-tà, cha b’ e duine laghadh làn fealla-dhà a bh’ ann idir. Bha a’ bhùth cho sàmhach ri eaglais, agus bha e soilleir gun robh Ruairidh a’ faireachdainn an-fhoiseil. Fhuair mi a h-uile càil a bha a dhith orm, agus chaidh mi chun a’ chlàir-mhalairt. Chuir Ruairidh a h-uile càil anns a’ bhaga cho luath ’s a b’ urrainn dha, agus dh’fhalbh mise às dèidh dhomh pàigheadh.

Rinn mi mo shlighe air ais suas an leathad gu sgiobalta gun a bhith a’ toirt sùil air duine sam bith. Bha mo làmhan a’ fàs goirt le cuideam a’ bhaga, ach chùm mi orm gus an do ràinig mi an taigh. Thàinig mi a-steach dhan chidsin, agus chuir mi na bagaichean sìos. Bha mi a’ faireachdainn gun fheum, agus mar sin, thòisich mi a’ rànail, aig an aon àm, a’ cumail grèim teann air cas a’ bhùird. Thuit mi chun an làir, agus dh’fhuirich mi an sin fad greis. Bha mi a’ smaointinn air faighinn cuidhteas an taigh agam, agus taigh eile a cheannach ann an àite eile.

Sin an dearbh rud a rinn mi, oir cha bhithinn idir comhfhurtail ann an Colbhasa tuilleadh. Ghluais mi gu Diùra far an robh cùisean fada na b’ fheàrr dhomh. Bha mi fhathast a’ faireachdainn smalanach gach latha mu dheidhinn na rinn mi an oidhche sin, agus chan eil mi air deoch sam bith òl bhon uair sin. Rinn mi gealladh rium fhèin nach bithinn ag òl a-rithist tuilleadh. Dh’fhuirich mi ann an Diùra, a’ dol a-mach a dh’iasgach gus cumail ciallach. B’ e aon rud cinnteach ge-tà, agus b’ e sin nach robh mi idir a’ faireachdainn saor bhon oidhche sin.

Bha mi nam sheasamh an seo air oidhche shoilleir le slat-iasgaich nam làimh a’ smaointinn an robh an t-àm agam a-rithist mo bheatha a dhèanamh gu tùr eadar-dhealaichte. Cha b’ e Coinneach a bh’ ann air an rathad idir. B’ e m’ inntinn a bh’ ann, a’ smaointinn air ais air Coinneach agus air a’ bhalach choibhneil, chòir a bh’ ann. A’ smaointinn air ais air mo bheatha fhèin, chosg mi cus ùine aig an taigh-sheinnse air an deoch. Rinn sin cron uabhasach orm, agus chaidh mo bheatha fada ceàrr mar thoradh air an deoch. Cha robh mi idir aig fois às dèidh na h-oidhche sin. Bha mo chridhe air a bhriseadh leis na rinn mi, agus bha agam ri dèiligeadh ris fad mo bheatha. Choimhead mi suas dhan adhar, agus thòisich mi a’ guidhe ri Coinneach. Chaidh rionnag-earbaill tron adhar, agus nam inntinn-sa, b’ e Coinneach a bh’ ann an sin.