An Leabhar-Sgrìobhaidh 

le Alasdair Allan

Aon latha, thàinig mi dhachaigh tràth às a’ sgoil, a’ faireachdainn tinn.

Bha mi sean gu leòr iuchair a bhith agam, ’s dòcha dusan no trì bliadhna deug a dh’aois. Dh’ fhosgail mi an doras-aghaidh, agus anns an spot, chuala mi guthan a’ tighinn bhon chidsin. Mo mhàthair agus m’ athair ag argamaid, sa Ghàidhlig.

Sheas mi aig doras a’ chidsin. Chan fhaca mo phàrantan mi; bha iad dlùth ri chèile, faisg air aghaidh ri aghaidh. Cha duirt mi guth.

Cha robh Gàidhlig agam nuair a bha mi òg, agus tha do thuig mi na faclan a’ dol air ais is air adhart. Ach bha e follaiseach gum b’ e argamaid shearbh a bh’ ann. Cha robh mi air mo phàrantan fhaicinn a-riamh mar seo. Bha eagal orm, ach aig an aon àm, bha mi air mo bheò-ghlacadh. Bha e mar gun robh mi a’ coimhead air film cèin, gun fho-thiotalan. Bha fios agam gum bu chòir dhomh rudeigin a ràdh, ach cha b’ urrainn dhomh.

An dèidh greis, dh’fhàs mo phàrantan sàmhach. Thug mi ceum air ais bhon doras, às an amharc. Smaoinich mi gun robh an argamaid seachad, ach an uair sin, thuirt m’ athair rudeigin ann an guth socair, samhach, ach làn searbhadais.

Thòisich mo mhàthair air gul.

A dh’aon ruith, fuaim nam faclan fhathast nam cheann, ruith mi suas an staidhre dhan t-seòmar agam. Ann an leabhar-sgrìobhaidh, sgrìobh mi, cho dlùth ’s a b’ urrainn dhomh, na thuirt m’ athair. Leugh mi an rosgrann a-rithist is a-rithist, ach cha do rinn i ciall dhòmhsa.

An ath latha, thug mi leam na sgrìobh mi dhan sgoil. Cha robh tidsear Gàidhlig ann anns an sgoil, ach bha a’ Ghàidhlig aig fear de na luchd-teagaisg, seann Mhgr MacDhòmhnaill. Thòisicheadh e sa Ghàidhlig bho àm gu àm leis a’ chlas, agus bhiodh a h-uile duine a’ coimhead air a chèile, a’ gàireachdainn. Ach b’ e duine gasta a bh’ ann, àrd is tana le falt geal piullach.

“Oh-oh,” ars esan, gam fhaicinn aig doras an rùm aige.

Rinn mi snodha-gàire diùid.

“What can I do for you, a’ bhalaich?”

Thug mi an leabhar-sgrìobhaidh bhom bhaga, agus chuir mi air a’ bhòrd e air beulaibh MhicDhòmhnaill.

“Dè tha seo?” ars esan.

“I heard this sentence,” arsa mise. “In Gaelic.”

“Oh aye?”

“I wondered if you understood it?”

Choimhead e air an rosgrann. Leugh e dà thuras i ann an guth socair. Choimhead e orm.

“Where did you hear this?”

Thòisich mi ag ràdh, “My d-” ach stad mi, agus thuirt mi: “On the radio.”

Leig e osna. “Well, I’m afraid you misheard. I can’t translate this for you. It doesn’t make sense.”

Thuirt mi taing do MhacDhòmhnaill, agus thionndaidh mi. Nuair a bha mi a’ coiseachd air falbh, thuirt e: “Your parents don’t speak to you in Gaelic?”

“No, sir,” arsa mise.

——-

Fad greis an dèidh sin, bha an taigh gu math sàmhach. Cha duirt mo phàrantan mòran dhòmhsa no do chàch-a-chèile. Bha e mar gun robh iad a’ smaoineachadh mu dheidhinn rudan na bu chudromaiche, rudan nach b’ urrainn dhaibh a ràdh.

Ach, beag air bheag, thill seòrsa bitheantais dhan taigh. Bha mo mhàthair na bu toilichte, agus dhìochuimhnich mi mu dheidhinn na h-argamaid agus na sgrìobh mi anns an leabhair-sgrìobhaidh agam.

————–

Aon latha, ge-tà, sia mìosan an dèidh sin, dh’fhàg m’ athair.

“Your dad’s gone,” ars mo mhàthair. “He isn’t coming back.”

Cha duirt mo mhàthair dad sam bith eile. Cho fad ’s a bha fios agam, chan robh iad air a bhith ag argamaid. Thachair e gu h-obann. Bha e doirbh a thuigsinn aig aois cho òg ’s a bha mi.

An robh mi brònach? Beagan, ach an uair sin, chuimhnichinn aodann m’ athar, cho searbh agus fiadhaich an latha sin, agus cha robh mi brònach idir. Smaoinich mi a-rithist mu na thuirt e, ach chuir mi e gu cùl m’ inntinn.

A chionn ’s gum biodh m’ athair ag obair thall thairis bho àm gu àm, rinn mo phàrantan co-dhùnadh: dh’fhuirichinn còmhla rim mhàthair, agus chithinn m’ athair gach dàrna deireadh-seachdain nuair a bha e aig an taigh.

Mar a thachair, fhuair m’ athair obair ùr dìreach seachdainean an dèidh sin. Bhiodh e ag obair anns an Fhraing cha mhòr fad an t-siubhail. Chunnaic mi e a dhà no trì tursan thar nan ath trì bliadhnaichean, agus bhruidhneamaid bho àm gu àm air a’ fòn. Às aonais m’ athar, bha mo mhàthair na bu toilichte, agus nuair a bha ise toilichte, bha mo bheatha na b’ fhasa. Dh’fhàs a’ bheàrn eadar mise is Dad.

Aig an àm ud, thòisich mi a’ Ghàidhlig ionnsachadh. Bha mi 15 bliadhn’ a dh’aois agus ann an trom-ghaol air Annie, nighean Mòraig, caraid mo mhàthar. Bha Gàidhlig aig Annie agus bho àm gu àm, bhiodh ise agus a màthair air chèilidh oirnn. Aon latha, thuirt mi dom mhàthair: “I’d like to learn Gaelic.”

Rinn i gàire bheag. Ach cha duirt i dad ach, “Glè mhath, ma-thà.”

Gu follaiseach, bha a’ Ghàidhlig am badeigin nam cheann an dèidh bhliadhnaichean na measg: dh’ionnsaich mi gu luath le leasanan bhom mhàthair agus bho sheann Mghr MacDhòmhnaill bhon sgoil. Cha mhòr nach robh mi fileanta nuair a thill m’ athair bhon Fhraing. Bha mi 17.

Choinnich sinn ann an cafaidh. Bha e mar choigreach dhomh. Bha e air obair a chall san Fhraing, agus bha e air ais ag obair aig a’ chompanaidh leis an robh e roimhe sin.

“Tha Gàidhlig agad, eh?” ars esan.

“Tha.”

“Glè mhath.”

Tha duirt mi dad sam bith.

“A bheil girlfriend agad?” ars esan.

“Tha. Annie,” arsa mise. Bha sinn air a bhith a’ dol a-mach fad sia mìosan.

“Glè mhath,” ars esan.

Sàmhchair.

“Dad,” thuirt mise. Stad mi fad mionaid; bha e fhathast rud beag neònach a bhith a’ bruidhinn rim athair sa Ghàidhlig.

“Nuair a bha mi òg,” arsa mise. “Thàinig mi air ais na bu thràithe bhon sgoil. Bha thusa agus Mam ag argamaid sa chidsin. Thuirt thu rudeigin dhi…”

Thàinig coltas dorcha air aodann m’ athar. Dh’òl e balgam cofaidh.

“Dè thuirt thu? Carson a bha i cho troimh-a-chèile?” arsa mise.

Cha duirt m’ athair guth fad greis. Mu dheireadh thall, thuirt e, “Chan eil cuimhn’ agam. Duilich.”

Agus le sin, sheas e, agus thuirt e, “Bye, son. I’ll see you soon.”

—————–

Dh’fhàg mi sgoil agus am baile beag far an do rugadh mi, agus chaidh mi gu Oilthigh Dhùn Èideann. Chunnaic mi mo mhàthair thar nan làithean-saora, agus nuair a bha mi feumach air leabaidh chofhurtail agus biadh math. Bha duine ùr aice, Alec. Ged a bha mi caran amharasach sa chiad dol a-mach, b’ e duine laghach a bh’ ann, agus bha Mam toilichte.

Ghluais m’ athair gu Sasainn le boireannach ùr, Carol. Cha do smaoinich mi tric mu dheidhinn.  

——————–

Trì làithean mus do dh’fhàg mi an oilthigh, ghabh mo mhàthair stròc, agus chaochail i.

Chunnaic mi Dad aig an tòrradh. Ghlac e teann mi, ach bha a’ bheàrn ann fhathast, cho mòr ’s a bha i a-riamh.

Anns an taigh-òsta an dèidh an tòrraidh, thuirt mi ris, “Tha i marbh a-nis. Carson nach innis thu dhomh dè thuirt thu an latha sin.”

Choimhead m’ athair orm gu tùrsach. Thuirt e mu dheireadh thall: “Dè tha thu a’ smaoineachadh gun duirt mi?”

“Tha mi a’ smaoineachadh gun do bhagair thu murt oirre, no rudeigin mar sin.”

Thòisich m’ athair a’ gàireachdainn. “Obh obh, a bhalaich,” ars esan. “Chan eil cuimhn’ agam na thuirt mi, ach tha fios agam nach do rinn mi sin!”

Chan fhaca mi beò a-rithist e. Chaochail e ann an tubaist air an rathad air ais a Shasainn.

—————

B’ ann nuair a bha mi a’ sgioblachadh an lobhta aig taigh mo mhàthar a lorg mi an seann leabhar-sgrìobhaidh. Bha mi air dìochuimhneachadh mu dheidhinn gus am faca mi an còmhdach dearg air. Thàinig cuimhne air ais: mise, a’ tighinn air ais tràth bhon sgoil; an argamaid eadar mo phàrantan; an coltas cho searbh air aodann m’ athar.

Bha mi air rudeigin a sgrìobhadh aig cùlaibh an jotter, ach dè?

Lorg mi an duilleag. Nam sheann làmh-sgrìobhaidh, bha mi air sgrìobhadh:

Han ye mo vac a houn, ale ky nagad.

“Chan e mo mhac a th’ ann, ’eil cuimhn’ agad?” thuirt mi rium fhìn.

Agus thuig mi a h-uile càil.