le Eilidh NicIain
’S urrainn dhomh an latha gruamach sin a chruthachadh nam inntinn cho soilleir mar gum b’ ann dìreach an-dè a bha e. A’ dol dhachaigh. Ach bha an turas seo eadar-dhealaichte. An robh mi ann an àite iomallach gun duine sam bith mun cuairt orm, neo an robh mo cheann dìreach anns na speuran. Falamh agus gun smuain. Na ceumannan troma far a’ bhàta-aiseig, agus bha an corp agam lag. A’ draibheadh suas an rathad cumhang, clachach, suas dhan taigh is mo cheann air feadh an àite. Bha an stamag agam a’ dèanamh car-a-mhuiltein, ach cha robh an t-eagal orm, mar gun robh mi an dùil ri rudeigin math, ach air adhbhar gu tur diofraichte. Mo sheanmhair. Cridhe an teaghlaich againn. Bha i a-nis aig fois. Às dèidh dhi fulaing leis a’ chansair beagan bhliadhnaichean, cha robh i ann am pian a-nis. Bha sinn air an naidheachd thùrsach fhaighinn na bu thràighe san t-seachdain, agus bha sinn a-nis a’ falbh a dh’Uibhist a bhith còmhla ris a’ chòrr dhen teaghlach.
Shuas os cionn nan tonn a’ bualadh air oir a’ chladaich air taobh a Deas an eilein, lorgadh tu taigh Seanmhar. Bha an taigh beag bòidheach na laighe ri taobh tobhta far an robh, aig aon àm nar beatha, an sean taigh teaghlaich againn. B’ e sin far an do thogadh màthair mo sheanmhar agus an togalach anns an do ruigeadh mo sheanmhair. Ri taobh an taigh ùir, bha m’ athair air taigh a thogail às dèidh dha Uibhist fhàgail a thòiseachadh beatha ùr air tìr-mòr. Ach bha e airson ’s gum biodh àite ann dhuinn nuair a bhitheamaid a’ tilleadh airson nan saor-làithean. ’S e Tholmair ainm na sgìre anns an robh an dà thaigh sin, àrd air a’ chnoc. An t-àite as àlainn is as sìtheil san t-saoghal. Cha robh àrainn ann coltach ris. Chitheadh tu an fhàire thairis air na beanntan thall anns an Eilean Sgitheanach air latha ciùin, soilleir. Bha e cho socair ged a bha e gaoitheach, ach an latha a thill sinn dhachaigh cha robh càil ann ach fuaim. An fhuaim ghaoitheach, bhrùideil a bha sin a’ cuimseachadh oirnn an diog a bha sinn taobh a-muigh seasgaireachd a’ bhàta. Dìreach mar a bhuil am bàs aice oirnn, bha a’ ghaoth gar putadh agus gar slaodadh às gach àird. Bha Seanmhair a-nis aig fois, ach bha i air an teaghlach fhàgail ann an sùil na stoirme. A’ gal agus a’ caoidh.
Nuair ràinig sinn an taigh, bha a h-uile nì aig fois: na caoraich, a’ mhuir agus fiù ’s a’ ghaoth. Bha an taigh na sheasamh leis fhèin (ged nach robh e fada bhon taigh eile), agus bha coltas cho tùrsach agus dorcha air, ged a b’ e latha cho bòidheach a bh’ ann. Bha e mar gun robh an taigh air bàsachadh cuideachd, agus bha i air a thoirt leatha. Bha a’ ghrian a’ boillsgeadh sìos oirnn an latha ud, agus bha sinn uile cho blàth ged a bha sinn a’ faireachdainn na deighe nar cridhean. Cò aig a tha fios, ’s dòcha gum b’ ise a bh’ ann a’ coimhead a-nuas oirnn bho àrd. Bha gach ceum, gach òirleach suas chun an dorais a’ faireachdainn mar mhìle, cho fada air falbh bhon àite a dh’aithnichinn mar mo dhachaigh. Air mo bheulabh bha doras mòr an taighe. Chuir m’ athair an iuchair anns a’ ghlais is a h-uile duine eile a’ feitheamh. Thionndaidh e i gu cùramach agus cho faicealach. Thug e ceum air ais, agus theab e ràn a leagail a-mach. Chaidh mise na àite, agus chuir mi mo làmh air làimh mheirgich an dorais agus e cho fuar ris a’ Chuan Siar. Le beagan oidhirp agus put beag, dh’fhosgail an doras gu slaodach. Am broinn an taighe bha e mar shealladh a-mach à film eagalach. Aon uair ’s gun robh do chois thairis air an starsnaich, cha robh fuaim sam bith ann. Bha e cho trèigte. Chluinneadh tu duilleag a’ tuiteam dhan làr, bha e cho samhach. Lorg mi fhìn e gu math annasach a bhith a’ dol a-steach dhan chidsin is nach robh i ann airson fàilte a chur oirnn is pòg a thoirt seachad. Cha robh dad ri fhaicinn anns a’ chidsin ach am bòrd cruinn agus gun chriomaig bhìdh air, neo fiù ’s fàileadh a’ tighinn às an àmhainn.
Bhiodh tu an-còmhnaidh a’ faighinn fàileadh air choireigin nuair a bhiodh tu a’ coiseachd a-staigh, ach cha robh ann ach adhar àbhaisteach an turas seo. Bha na cuimhneachan a’ sruthadh air ais thugam nam mìltean mar thuil a’ tighinn às na speuran. Gach madainn de na saor-làithean, bhiodh i an-còmhnaidh ag èiridh tràth sa mhadainn gus bracaist a dhèanamh dhuinn. Mun cuairt air àm an t-Samhraidh, bhiodh an teaghlach gu lèir a’ tighinn suas fad co-dhiù seachdain gus ùine a chur seachad le càch a’ chèile. Bràithrean, peathraichean, antaidhean is bràithrean-athar agus co-oghaichean gu leòr bho gach meur den teaghlach. Cha robh an cothrom ann dhuinn a bhith a’ dèanamh sin ann an àite sam bith eile ach Uibhist. Bha Seanmhair dìreach mìorbhaileach air còcaireachd agus fuineadh. Rachamaid sìos chun a’ chidsin aig mu ochd uairean sa mhadainn agus am fàileadh math sin gar tarraing a-mach às ar leapannan. Na laighe air ar beulaibh air a’ bhòrd chruinn, shean, lorgadh tu a h-uile biadh fon ghrèin: isbeanan, tost, uighean, hama, agus tuilleadh. Bha isbeanan sònraichte ann don chloinn, agus bhithinn fhìn agus na co-oghaichean agam a’ dol cracte air an son. Cha b’ ann ach nuair a bhitheamaid a’ cèilidh air granaidh a gheibheamaid iad. Na cuimhneachan a bha agam a bhith nam shuidhe mun cuairt a’ bhùird còmhla ris an teaghlach mhòr agus a bhith a’ cabadaich agus a’ gàireachdainn airson uairean a thìde: ’s e na rudan mar sin nad bheatha nach bi thu a’ dìochuimhneachadh. Bha na rudan sin a’ tighinn air ais thugam nuair a bha sinn uile nar suidhe ri chèile ach le pàirt mhòr a dhìth.
Aon rud eile a rinn Granaidh cho eadar-dhealaichte bho a h-uile cailleach eile agus b’ e sin an càirdeas a bha aice leis na caoraich. Bliadhnaichean air ais, mus robh feansa mun cuairt air a’ chroit, bhiodh na caoraich air a’ chroit dìreach a’ coiseachd a-steach dhan ghàrradh aice gun chead agus gun rabhadh. Nis, bha seo a’ cur Granaidh às a ciall. Gach uile latha, chitheadh tu Seanmhair a-muigh a’ ruith mun cuairt às dèidh nan rudan beaga, clòimheach sin, agus chuireadh e gàire air aodann a h-uile duine. Shaoil m’ athair agus a bhràthair gun cumadh feansa iad a-mach agus nach biodh iad a’ cur Granaidh às a ciall a-rithist. Ach oh ’ille, bha iad ceàrr. Chrìochnaich iad an obair, a’ cur na feansa suas ann an beagan làithean, ach cha robh i fiù ’s air a bhith suas latha mus do nochd na caoraich a-rithist tron gheata a bha fosgailte a’ mhòr-chuid den latha. Cha b’ urrainn dhut buannachadh. Bha mi a-nis nam sheasamh aig an uinneig air beulaibh an taighe a’ sealltainn a-mach air na caoraich a bha fad agus farsaing. Chitheadh tu iad sa h-uile àite. Bha iad anns a’ ghàrradh, ach cha robh duine ann a dh’èigheadh orra, agus cha robh dragh oirnne mun deidhinn. Chuala mi aig cùl mo chinn na dhèanadh Seanmhair. Rachadh i a-mach air an doras, agus dh’èigheadh i, “Thalla!” orra aig àrd a claiginn gus an ruitheadh iad air falbh. Ach a-nis cha robh na beathaichean fiù ’s a’ coiseachd: bha iad dìreach nan laighe an sin, samhach agus seasgair.
Granaidh Chrissie, Granaidh Uibhist, Granaidh Mhòr. Ochd bliadhna a-nis on a dh’fhàg thu ar beatha, agus chan eil latha air a dhol seachad gun thu a’ nochdadh nam inntinn. Tha mi ag ionndrainn nan làithean seo agus cuideachd nuair a rachamaid dhan chladach a thogail choilleagan. Bidh mi an-còmhnaidh a’ smaoineachadh air ais air na h-amannan a bhiodh tu a’ cur fòn thugam agus mi brònach mu dheidhinn rudeigin. A h-uile turas a thachradh sin, bhithinn a’ cur sìos an fòn às dèidh uairean, le gàire mòr bho chluais gu cluais. Mi fhìn ’s tu fhèin a’ cabadaich gun smuain sam bith eile nar cinn. Bith mi fhathast a’ dol gad choimhead sìos aig an tràigh agus thu a-nis còmhla ri Seanair. Bith na cuimhneachan seo a’ maireachdainn gu bràth tuilleadh, agus tha mi cho taingeil airson sin. Chì mi a dh’aithghearr thu, Granaidh. Oidhche mhath.
Gàidhlig is Conaltradh 