Clach an t-Seasaimh

Le Ellen Morton

Daingead. Bha an solas gonach nam shùilean. Sheas mi anns an t-seòmar bheag, bhlàth, a’ ghrian fhathast a’ boillsgeadh tron uinneig smùirnich. Bha mi nam aonar, agus bha an dà leabaidh, far an do chadal mo bhràthair agus mo pheathraichean, falamh. Daingead. ’S cinnteach gun robh mi fadalach airson na sgoile.

Liùg mi tron an t-seòmar far an robh mo sheanair fhathast na chadail. Nach buidhe dhàsan. Chaidh mi dhan chidsin, agus chuir mi na solais air. Uill, dh’fheuch mi ri na solais a chur air, ach cha do thachair dad ach srann mùchte a’ tighinn asta. Sgoinneil. Cha bhiodh an t-uisge ann na bu mhotha. Thàinig osna às mo sgòrnan thioram. Dìreach sgoinneil.

Dh’fheuch mi rudeigin so-ithte a lorg, a’ rùrachadh mun cuairt bhotal agus bhogsaichean falamh. Bha fhios agam nach bhiodh dad sam bith ann, ach cha do sguir mi gus an cuala mi guth tùchanach air mo chùlaibh.

“Abair ràcaich! Dè san t-saoghal a tha thu a’ dèanamh!”

Chuir e an t-anam asam, ach cha b’ e ach mo sheanair a bh’ ann. Bha gàire mhòr air aodann, agus a bharrachd air sin, bha bogsa de ‘Rise Crispies’ na làmhan. Taing do shealbh.

Cha do dh’innis mi dhuibh cò mi. Uill, is mise Mato. Tha mi sia bliadhna deug, agus tha mi a’ fuireach ann an Druim a’ Ghiuthais, Dakota a Deas. Agus ’s e Lakhóta a th’ annam. Gu mì-fhortanach.

Chaidh mi a-mach, agus bhuail solas na grèine air m’ aodann a-rithist. B’ e latha tais romhanaich a bh’ ann gu dearbh, agus bha an t-adhar trang le cuileagan, bògasan agus mosgaidean a’ dùrdail gu h-àrd. Leiginn sgoil seachad an-diugh, ach bha aodann crìonta mo sheanar fhathast aig an uinneig.

B’ e am pàirt a b’ fhèarr dhen latha a bha seo, nuair a bhithinn air an rathad air mo rothair a’ dol tron ruighe. Cha robh ann ach aon rathad is e donn is ùrach. Dh’fhàg mi na taighean mì-ghleusta làn dhaoine ach gann de dh’airgead air mo chùlaibh. Air mo bheulaibh b’ urrainn dhomh a h-uile sian fhaicinn, fad mhìltean; chan eil craobhan ann, dìreach an talamh tioram, seacte is òr, agus an iarmailt mhaireannach. Gu grad chunnaic mi eun-creachaidh air ite luath is saor. Bhiodh fhios aig mo sheanair dè an t-ainm a bh’ air. Chaidh mise na bu luaithe air mo rothair, air ite cuideachd, aidreanailin nam bheul agus aoibhneas nam chridhe. Mise, an iarmailt agus an talamh. Bha a’ ghaoth a’ bualadh m’ aodainn, agus cha mhòr nach robh i gam fhurtachadh mar a b’ àbhaist dha mo mhàthair dèanamh. Cha robh mi blàth tuilleadh; bha mi air mo fhuarachadh leis a’ chruinne-cè fhèin.

Le truas mhothaich mi gun robh mi air an sgoil a ruigsinn. B’ e togalach mòr, grànda a bh’ ann a chaidh a thogail anns na trì-ficheadan. Chaidh bratach nan Stàitean Aonaichte a chrochadh air gach taobh dhe na dorsan, a’ magadh oirnn agus a’ cur nar cuimhne gun robh sinn air ar muigheadh. B’ e sin a thuirt mo bhràthair mun deidhinn co-dhiù. Bha soidhne aosta ann air an robh ‘Pine Ridge School’ a sgrìobhadh, ann an litrichean dubha, gun fhàilte. Choisich mi seachd, a’ cluinntinn fuaim an fheòir thioraim fo mo bhrògan.

Ach nuair a dh’fhosgail mi na dorsan, bha mo chridhe air a thogail. Cò a bha ag obair aig an ionad-fhàilte ach Skah, caraid mo bhràthar. Thàinig faite-ghàire gu bilean nuair a chunnaic i gum b’ e mise a bh’ ann.

“Haidh a Mhato, dè tha dol?”

“Oh, chan eil mòran. Cà’ robh thu aig an deireadh-sheachdain?”

“Bha mi ag obair,” thuirt i, fiamh-ghàire fhathast oirre. “Uill, a’ ghràidh, tha dol air an latha. Why were you late?”

“Eh, cha tàinig am bus.”

Bha làn-fhios aice nach robh busaichean sam bith air an tèarmann thùsanach, ach a dh’aindeoin sin, lìon i am foirm le plìonas oirre.

“Gu math èibhinn! Chì mi a dh’aithghearr thu, agus feuch gum bi thu modhail!”

Uill, cha b’ urrainn dhomh sin a ghealltainn.

Spaistrich mi a-steach dhan chlas gun aire. B’ e seòmar-clas pràbach a bh’ ann; bha grunn shèithrichean briste ann an aon oisean, agus sgudal air an ùrlar. Bha na ballaichean lom is glas, coltach ris an sgoil gu lèir. Bha an tidsear a’ bruidhinn rithe fhèin air beulaibh a’ chlas, ’s docha rudeigin mu dheidhinn nan taistealach, ach cha tug duine sam bith an aire dhì. Cha robh ach deichnear ann ged a bha trithead air an clàradh sa chlas seo. Bha a’ mhòr-chuid de na sgoilearan air na fònaichean-làimhe aca no a’ bruidhinn ri chèile.

“Hey, a chàirdean! Dè tha dol?” thuirt mi.

“Haidh a Mhato, chan eil mòran. Bha sinn dìreach a’ bruidhinn mu dheidhinn …”

Ach cha robh fhios agam dè mu dheidhinn a bha iad a’ bruidhinn, oir chuir sgreuch an thidseir stad air fuaim a’ chlas.

“What in the WORLD makes you think it’s acceptable to grace us with your presence this late in the day ‘sunshine’. Why do you lack the basic manners to listen to the lesson! Stand outside immediately and think about your behaviour.”

Bha mi a-mach às a’ chlas ud cho luath ri seabhaig, agus cha do stad mi anns an trannsa. Cha do rinn mi càil, agus cha robh mi a’ dol a sheasamh san trannsa! Bha mi a’ dol a lorg mo bhràthar.

***

An ceann uair a thìde bha mi còmhla ri mo bhràthair is a charaidean, nam shuidhe air bogsaichean làn gheansaidhean, phlaideachan, uisge agus sholaran eile. Bha sinn uile air ar dìtheadh sa bhana aosta a bh’ aig cuideigin, fuaim àrd an stèisein rèidio nar cluasan.

“Haaaaalò, is fàilte oirbh uile gu rèidio Druim a’ Ghiuthais! ’S e latha blàth a th’ ann air an tèarmann an-diugh, agus chuala sinn gun robh mòran dhiubh a’ dol gu Clach an t-Seasaimh an-dràsta — gura math thèid leibh, is bithibh sàbhailte a chàirdean!”

Thòisich a h-uile duine sa chàr a’ bualadh am basan agus ag èigheach “Ar Tìr, Ar n-Uisge!” Rinn mi gàire. Bhiodh sin na b’ fhèarr na sgoil gu dearbh. Bha sinn a’ dol air cuairt gu Clach an t-Seasaimh, uill, bha caraidean mo bhràthar a’ dol ann, agus thuirt iad gum b’ urrainn dhomh tighinn.

“Bidh thu a’ faighinn foghlam ceart an-diugh a bhalaich!” thuirt fear rium.

Ach cha robh mi dha-rìribh ag èisteachd. Bha sinn air Clach an t-Seasaimh a ruigsinn, agus chaidh mo shùilean mòr le iongnadh. Chan fhaca mi riamh a leithid nam bheatha-sa. Bha mìltean de dhaoine ann bho gach cinneadh; chunnaic mi na brataich a bh’ aig na Santee is na Yankton, cinnidhean a bhiodh faisg oirnn, ach mhothaich mi cuideachd dha na brataich a bh’ aig na Cherokee is na Navajo bhon taobh a deas, agus mòran eile air nach robh mi eòlach.  Bha tipidhean agus teantaichean air feadh an àite, agus bha an campa a’ cur thairis le daoine, cuid ann an aodach traidiseanta agus cuid ann an dinichean agus lèintean-T. Choimhead mi air a h-uile duine a’ coiseachd mun cuairt gu dripeil, nigheanan a’ togail bhogsaichean, balaich a’ seòrsachadh aodach is phlaideachan, fear aosta le ite air a cheann a’ seinn agus a’ dèanamh poit mhòr de bhrot. Ach dhràibh sinn seachd orra uile, oir bha sinne a’ dol na b’ fhaide air adhart far an robh an t-sabaid.

Leum sinn uile a-mach às a’ chàr ann an othail dhaoine. Bha e gu math trang, agus b’ urrainn dhomh ireapais agus eagal fhaireachdainn san adhar.

“Bi faiceallach, a ghràidh” thuirt mo bhràthair ruim, agus chunnaic mi gun robh dragh air aodann.

Thòisich cuid a’ bualadh nan drumaichean a b’ àbhaist dhuinn cleachdadh anns na deas-ghnàthan, agus thòisich mo chridhe a’ bualadh còmhla riutha.   

“A bhfuil tú fuar?” thuirt cuideigin rium ann am blas neònach. Mhothaich mi gun robh grìs orm. Thog am bodach, a bha ri mo thaobh, ad a-mach às a phòcaid, agus chuir e orm e. Bhithinn ceart gu leòr thuirt mi rium fhèin.

Choisich mi tron t-sluagh theann, itean agus dùirn thogte nam shealladh. Thòisich daoine ag èigheachd, agus ann an neul, bha mi ag èigheachd cuideachd: “Ar Tìr, Ar n-Uisge! Ar Tìr, Ar n-Uisge!”

Chunnaic mi loidhne phoileis air an taobh eile a’ cuairteachadh na pìoba, allt fuar a’ sruthadh eadarainn. Cha robh coltas dhaoine orra ach coltas innealan cruaidh: clogaidean dubha an àite aodainnean, sgiathan mòra mar shaighdearan Ròmanach, agus stràicein nan làmhan gu maoidheach. Chuala mi heileacoptar a’ dèanamh srann coltach ri beach os mo chionn.

Agus gu grad chuala mi tuidh a’ riasladh an adhair, agus bha a h-uile duine ann am breisleach, a’ sgreuchail, agus a’ putadh tron t-sluagh, a’ feuchainn ri gluasad. Dh’fheuch mi ri anail a tharraing, ach cha b’ urrainn dhomh; bha mi a’ tachdadh, is bha m’ aodann teth leis an strì. Cha b’ urrainn dhomh càil fhaicinn; bha cràdh uabhasach nam shùilean, agus bha m’ aghaidh fliuch le deòir. Thòisich mi a’ gòmadaich. Dè bha a’ tachairt?

Ach cho luath ’s a chunnaic mi sgòth gheal, uabhasach air a tilgeil tarsainn an achaidh, bha fhios agam na bh’ ann. Cha b’ e peilear a chuala mi. Bha iad air gas CS a chleachdadh. Thòisich mi a’ gòmadaich a-rithist, ach tron  bhreathas, chunnaic mi gun robh daoine a’ slaodadh dhaoine leònte air falbh agus cuid a’ caismeachd gu dàna tarsainn an uillt mar ghaisgich, daingneachd agus pian nan sùilean. Is mise Mato. Tha mi sia bliadhna deug, agus ’s e Lakhóta a th’ annam. Ach air an latha sin, a’ chiad thuras nam bheatha, bha mi moiteil às.