Friseal MacRaibeirt
“Ealasaid bhòidheach
Is i an òrdugh gu guanach,
Le cuid chroinn agus ròpan
Dol a sheòladh a’ chuain leinn;
Dh’ionnsaigh fearann Cholumbuis
Air an turas bu luaithe dhi,
Far na sgap sinn uile
Mar bhucas chuileagan ‘dèidh ‘fhuasgladh.”1
Iain Greumach (1863) – Leòdhasach à Gabhsainn a Tuath
a rinn imrich do Chebèic ann am meadhan an 19mh linn
Bha a’ mhòr-chuid de dhaoine nan cadal fhad ’s a bha ciad solais na camhanaich a’ deàrrsadh air a’ chuain. Fiù ’s às dèidh a’ charghais a thug e dhuinn, bha bòidhchead an t-saoghail fhathast a’ cur iongnadh orm. Cha robh tìr ri faicinn fhathast; bha an t-soitheach air a bhith aig muir bho chionn trì seachdainean a-nis, agus bha na daoine a’ fàs fann. Ach leis an fhìrinn innse, cha robh iad air a bhith làidir fiù ’s mus do sheòl sinn. B’ e 1845 am bliadhna nuair a ghais am buntàta, is às dèidh bhliadhnaichean a’ cur àireamh na bu mhotha is na bu mhotha dhen bhuntàta, thug an gaiseadh buaidh ana-mhòr oirnn. Chuir an Riaghaltas ann an Lunnainn biadh thugainn, gus èiginn phoileataigeach mar a thachair ann an Èirinn a sheachnadh, ach ann an Leòdhas, thug an t-uachdaran oirnn obair airson a’ bhìdh, ag obair gus am biodh na cuirp againn briste is nach deach againn fiù ’s seasamh. Bha sinn ro fhann gus fianais a thogail; b’ ann anns an t-Saoghal Ùr a lorgamaid an t-saorsa a mhiannaich sinn.
Cha robh an sgaradh air a bhith furasta. ’S e Màiri NicLeòid an t-ainm a th’ orm, agus tha an teaghlach agam air a bhith a’ fuireach ann an Eilean Leòdhais bho chionn linntean. Tha cuimhne agam a bhith nam shuidhe air sgùird mo sheanmhar fhad ’s a bha i a’ càrdadh na clòimhe. Bhiodh fàileadh na mòna a’ lìonadh an t-seòmair, is i ag innse sgeulachdan mu linntean a chaidh, mu na Lochlannaich a thug ainmean ar bailtean dhuinn, is mu Leòdaich nam Meadhan-Aoisean a bhiodh a’ riaghladh nan Innse Gall air fad anns na bàtaichean-fada aca ris an canar na bìrlinnean. Bha coltas gun robh na làithean sin fada air falbh bhuam fhad ’s a bha mi nam sheasamh air bòrd na luinge Ealasaid ann an Steòrnabhagh, mo sheanmhair is mo mhàthair a’ gal air a’ chidhe fodham – iadsan ro lag airson an triall fhada chunnartaich thairis air a’ Chuain Siar a bha romhainn.
Ged bu bhrònach a bha an dealachadh, bha sinn òg is làn leis an dòchas a thig an-còmhnaidh an lùib na h-òige. Dh’fhàg ceud Leòdhasach air an latha earraich ud, air tòir tòiseachadh beatha na b’ fheàrr ann am Bailtean Ear na Ceibèic. Bha a’ mhòr-chuid òg, timcheall air fichead bliadhna de dh’aois mar mi fhìn, ach bha teaghlaichean ann cuideachd, agus bodach is cailleach no dithis a bha airson a bhith còmhla ri an teaghlaich a bha air an t-Seann Dùthaich fhàgail mar-thà, is a dh’iarr air am pàrantan a bhith còmhla riutha ann an Canada.
Sheòl sinn bho Steòrnabhagh gu Doire Chaluim Chille ann an Èirinn, far an tàinig dà cheud Èireannach air bòrd, a bha cuideachd a’ cur dòchas anns an t-Saoghal Ùr gus piseach a thoirt air am beathannan dòrainneach. B’ ann bhon siud a thòisich an seòladh gu ceart. Bha a’ mhòr-chuid dhe na làithean fada is ràsanach, is le stoirmean a’ fàs cumanta, bha sinn gu tric fo ghlas anns a’ chèabain dhorcha, thais againn, gun teicheadh, a’ cadal am measg tùd an sgeith agus a’ mhùin. Ach b’ ann bhon dorchadas sin a thàinig buinteanasan a chumadh sinn còmhla is dòchasach – solas anns an dorchadas. Am measg nan daoine bha seanchaidhean le beartas sgeulachdan is òrain mu ghaisgich na Fèinne – mu làithean glòrmhor nan Gàidheal, nuair a bhiodh Fionn is Oisean is Osgar a’ sabaid gus ar dìon bho olcas an t-saoghail air fad, a tha a-nis gar longadh. Ach a dh’aindeoin ar dualchais cho-roinnte, cha robh e an-còmhnaidh cho snog ri seo, gu sònraichte leis an sgaradh chràbhach eadarainn fhèin is na h-Èireannaich. Bha sinn òg, is aineolach air an t-saoghal mun cuairt oirnn, ach bha aon fhear, Seonaidh Iain Ruaidh às an Rubha, leis an robh fuath sònraichte dona an aghaidh nan Caitligeach. Tha deagh chuimhne agam nuair a bha na h-Èireannaich a’ lasadh choinnlean airson Naomh neo latha naofa, bhiodh Seonaidh Bàn a’ mùchadh nan coinnlean gach turas a bha e a’ dol seachad air an t-seipeal shealach aca. Tha an t-iongnadh orm gu bheil e fhathast beò, agus nach ann aig bonn a’ chuain a tha e, ged a bh’ aig na balaich ri a shàbhaladh barrachd is aon thuras às dèidh dha sabaid leis na balaich à Dùn nan Gall, is esan a’ mallachd nam ‘Pàpach à Ifreann’ fhad ’s a bha e gu bhith air a tharraing air falbh le Seumas is Dòmhnall turas eile, is iadsan ga chur anns an leabaidh aige.
Ach leis an fhìrinn innse, bha Seonaidh na mhura-bhith. Bha mise is na daoine òga coma mu dè seòrsa Chrìostachd a bha a h-uile duine a’ leantainn. Chan aidicheadh sinn e riamh, ach bha sinn gu tric a’ smaointinn an robh Dia ann co-dhiù? Ma bha Dia ann, cha bhitheamaid air a’ bhàta sin, a’ seòladh a dh’ionnsaigh dàn cèin.
Gu h-àbhaisteach bhithinn còmhla ri mo dhithis charaid: Máire, a bha às an Òmaigh, is Seònag, Leòdach eile a thogadh ann an Tolsta a Tuath, mu dhà mhìle air falbh bhuamsa. Cha robh Máire ach seachd bliadhna deug de dh’aois. Bha falt dearg-ruadh oirre, is sùilean òmarach a bha fhathast làn dòchais, fiù ’s ged a bha i a-nis na dìlleachdan, às dèidh dha pàrantan bàsachadh leis an acras, is i air fhàgail an ceann a dithis bhràithrean. B’ ann an aon aois riumsa a bha Seònag, le falt cho dubh ris an fhitheach, is aodann a sheall bliadhnachan de bhochdainn. B’ ann gu math eadar-dhealaichte a bha sinn, ach b’ e aislingean an ama ri teachd a thug còmhla sinn. B’ ann tric is minig a chuireamaid ùine seachad a’ meòrachadh air cò ris a bhiodh ar beathannan coltach nuair a ruigeamaid an tìr ùr. Bhiodh sinn ag aisling air taighean mòra, fiodha, dearga, le fearann ann am pailteas mur cuairt – gun uachdaran, gun dragh, gun acras. Bhiodh a h-uile sìon againne, is bhitheamaid air ar cuairteachadh le ar càirdean is ar caraidean.
Mu dheireadh thall, às dèidh ceithir seachdainean ann am muinghin a’ Chuain Siar a Tuath, nochd an tìr air fàire – costa sgeireach Thalamh an Èisg. Bha muinntir a’ bhàta air bhioran. Ach gu mì-fhortanach, cha do mhair an trum sin fada idir. Cha b’ e an tìr a-mhàin a nochd air an latha shiantach siud. B’ e Máire a’ chiad fhulangaiche, agus an uair sin, sgaoil e mar theine air a’ mhòintich as t-samhradh. Bhuail am fiabhras-ballach an long againn le neart tarbh, agus dhiùlt e fàgail, mar ’s gum b’ e toil Dhè fhèin a bh’ ann. Bha sinn a’ teannadh air a’ cheann-uidhe dheireannach, ach bha an galar neo-mhaitheach A dh’aindeoin a’ chunnairt dhomh fhìn, dh’altraim mi Máire chun an deiridh fhèin. Agus mhair an dòchas aice chun na mionaide mu dheireadh cuideachd. Fhad ’s a ràinig sinn Abhainn Naomh Labhruinn, shiubhail i dhan taobh eile, còmhla ri fichead duine eile anns a’ bhàta. Saoil cò na daoine sealbhach? Tha mi a’ tòiseachadh air smaointinn nach e sinne a th’ annta.
Bha am bàta gu tur sàmhach fhad ’s a sheòl sinn gu socair na mìltean mu dheireadh dhen triall againn a dh’ionnsaigh an eilein chuarantain, Grosse Île. Bha dà thaobh na h-aibhne air a chuairteachadh le craobhan mòra, tiugha, is bha sgòthan air fàire làn le uisge. Ràinig sinn an t-eilean, agus bha a’ bhratach bhuidhe air a togail suas – bha sinn gu h-oifigeil ann an cuaraintain. Bha fhios againn uile a-nis, gum bitheamaid ùine fhada ann an seo. Thàinig na dotairean air bòrd, is sgrùdaich iad fa leth sinn mar ’s gun robh sinn air crios-giùlain. Bha sinn air ar cur gu bothan beag, grod, agus le blàths an t-samhraidh, bha am fàileadh malcaidh. “Seo ar beatha ùr,” shaoil mise: ann an tìr chèin, air ar cuairteachadh le craobhan dorcha, neo-mhaitheach. Ach a dh’aindeoin na thig ’s na thàinig, agus na h-iomasan a dh’fhuiling sinn, dh’fhairich mi an t-saorsa a bha faisg oirnn. Bha mi beò, air mo shaoradh bho gheimhlean foirm na Seann-Dùthcha. ’S ann a bhith a’ cumail beò a th’ anns an aon dleastanas oirnn – an iuchair dhan bheatha ùir. B’ fhasa ràdh na chur an gnìomh, ach tha mi air an t-àite seo a ruigsinn; tha blas na saorsa air mo bhilean.
1 Michael Newton. Seanchas na Coille: Anthology of Scottish-Gaelic Literature of Canada (Sydney, Nova Scotia: Cape Breton University Press, 2015), p. 168.
Gàidhlig is Conaltradh 